Rapò moun ak lekti vin chanje nètale ak zorèy ki antre nan won, fason tradisyonèl nou te toujou konnen ki mande se je ki pou kole sou liv pou moun ka li vin pase mòd. Pwogrè teknolojik, anvi nouvote, fasilite pou pa gaspiye tan, ekonomi plas pou sere plak, oswa yon ti bagèt memwa konpitè konpare ak gwo liv yo ki mande bibliyotèk, lekti ansanm kote tout moun ap tande menm tèks la anmenmtan, enpi depi se tande tout moun ap konprann depi ou konnen pale lang nan. Tout sa vin mete ansanm pou bay liv pale siksè li genyen jounen jodiya. Gen konpayi ki la pou fabrike liv pale senpman enpi biznis la ap mache.

Men kijan mwen vin antre nan admire liv pale. Premye esperyans mwen se te nan “Conservatoire National d’Art Dramatique” kote mwen te elèv enpi Charles Alexandre Abellard te direktè. Direktè a te prezante nou yon tèks Alphonse Daudet te ekri ki rele Le Sous-Prefet aux Champs. Se te yon gran aktè franse ki te li tèks la sou yon plak. Nou menm elèv, nou te dwe entèprete menm tèks la, men nou chak te dwe vini ak orijinalite pa nou, pou nou pa parèt raz. Se konsa mwen wè enpi mwen vin konprann TANDE AK WÈ se de, nan sans lekti.

Dezyèm esperyans mwen se nan lekòl nòmal ak Frè Claude Chenier ki te fè nou tande Le Petit Prince St Exupery ekri. Nou te tande tèks la men nou te gen liv la tou sou biwo nou. Si m sonje byen, pat gen pèsonn ki te eseye li anmenmtan pandan yo ap tande. Plezi tande a te efase anvi li a. Twazyèm tèks mwen tande se Leya Kokoye, Moris Siksto konpoze enpi di sou yon plak. Premye fwa lè mwen te tande li, mwen pat gen plak la, se te yon kopi sou kasèt mwen te genyen. Move kalite son an pat retire yon swig sou plezi mwen te pran nan tèks sa a. Apresa, mwen te tande nan radyo, Koralen (Jean Claude Martineau) ki prezante Flè Dizè ansanm ak Bèfchenn, Dejwe enpi Pale Moun nan Nò. Kanta pou dènye tit sa a, se sou plak senpman mwen konnen li pibliye, mwen pa janm wè tèks ekri a. Pèlentèt vin parèt sou plak tou. Se konsa nou menm an Ayiti, nou vin foure kò nou nan mouvman liv pale a tou. Ki avantaj ak ki dezagreman sa reprezante?

Premye kesyon yon moun ap poze tèt li se kisa yo rele LIV PALE a. Mwen pa kwè gen moun ki ap gen pwoblèm pou yo konprann mo PALE a. Men ann eseye mete nou dakò sou mo LIV la. Poko gen yon diksyonè jeneral kreyòl, ann al gade kay vwazen. Diksyonè “Académie Française” mete sou entènèt la defini liv konsa: LIV n. m. parèt an XIe syèk enpi li soti nan laten ki te konn di “liber, libri”. Yon liv se yon pakèt fèy papye kote yo ekri yon tèks alamen oswa enprime pou moun ka li. Nan tan lontan, lè potko gen papye yo te konn sèvi ak po bèt, ekòs pyebwa (papyrus), twal swa, pachmen, adwaz labou, elatriye. Menn jan an tou, anvan Goutennbè potko envante enprimri, se alamen yo te konn ekri liv. Liv pat toujou prezante jan nou konnen an, mwen vle di yon pakèt fèy klipse, kole oswa koud ansanm ak de po liv ki pou pwoteje fèy papye yo. Nan tan lontan, yon liv te gen dwa se yon woulo papye, yon gwo fèy papye byen laj pliye plizyè fwa. Mwen tcheke diksyonè ameriken “The American Heritage Dictionary” tou, se apeprè menm bagay la li di sou bò pa li.

Premye konesans mwen fè ak LIV PALE, se sou ansyen Radyo Haiti ki te konn difize chak dimanch maten, anvan festival “Jazz des Jeunes” nan, yon emisyon teyat franse. Se ORTF (Ofis Radyo ak Televizyon Franse) ki te prepare emisyon sa yo enpi voye toupatou nan lemonn pou kore aprantisaj ak difizyon lang franse a. Tandiske mwen te konn ap goumen pou konprann pyès teyat klasik yo te konn travay ak mwen nan lekòl la, menm pyès teyat sa yo vin klè enpi enteresan lè mwen tande yo sou radyo. Se konsa mwen vin dekouvri fòs yon liv pale ak plezi li ka pote pou yon  moun. Kisa nou rele liv pale a?

Jwèt pou ou

Fòk ou enskri anvan logged in pou ou ka patisipe san pwoblèm.